Main Article Content
Abstract
The phenomenon of fatherlessness has increasingly attracted scholarly attention as a complex social issue affecting family structures across different cultural contexts, including Muslim societies. Rather than assuming a uniform impact, contemporary research highlights that the absence or weakening of paternal roles whether physical or relational interacts with broader social and ethical dynamics in shaping children’s development. This study examines the concept of paternal leadership and responsibility in the Qur’an through a thematic (mawdū’ī) exegetical approach, with particular focus on Rashid Rida’s Tafsir al-Manār. Using qualitative library research, the study analyzes key Qur’anic passages related to fatherhood, including Q. 4:34, Q. 2:233, and Q. 31:13-19. The findings indicate that the Qur’an conceptualizes fatherhood as a multidimensional form of responsibility encompassing financial provision, moral guidance, and spiritual education. Rida’s interpretation frames paternal leadership not merely as authority, but as an ethical and socially embedded responsibility shaped by his reformist perspective. However, the study also shows that the application of this framework to contemporary contexts requires critical consideration, particularly in light of diverse modern era family structures. This research contributes to the development of socially engaged Qur’anic exegesis by offering a more integrative understanding of Islamic fatherhood that bridges textual interpretation and contemporary social analysis. It also provides a conceptual framework for re-evaluating paternal roles in Muslim families without reducing the issue of fatherlessness to a single causal explanation.
Keywords
Article Details

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
References
- Abidin, A. Z. (2022). Analisis Kadar Rada’ah yang Mengharamkan Pernikahan dalam Perspektif Hukum Islam. Familia: Jurnal Hukum Keluarga, 3(1), 22–48. https://doi.org/10.24239/familia.v3i1.62
- Adawiyah, R., Widayati, R., & Al-Ghifary, M. U. (2022). Peran Ayah Dalam Pendidikan Anak Perspektif Al-Qur'an (Telaah Tafsir Ibnu Katsir dan Al-Mishbah). Jurnal Paedagogy, 9(2), 255–265. https://doi.org/10.33394/jp.v9i2.4841
- Al-Ghazali. (1989). Ihya’ Ulum al-Din. Beirut: Dar al-Fikr.
- Al Ayyubi, I. I., Masfuroh, A. S., Noerzanah, F., Muhaemin, A., & Apriyanti, N. S. N. (2024). Konsep Pendidikan Anak Usia Dini Perspektif Q.S Luqman Ayat 13-19. Al-Fahmu: Jurnal Ilmu Al-Qur’an Dan Tafsir, 3(1), 31-41. https://doi.org/10.58363/alfahmu.v3i1.181
- Andriansyah, A., & Permadi, A. S. (2022). Analisis Konsep Pendidikan Islam Parenting Dalam Surah Luqman Ayat 12-19 Menurut Tafsir Ibnu Katsir: Analysis Of The Concept Of Islamic Parenting Education In Surah Luqman Verse 12-19 According To Tafsir Ibnu Katsir. Pedagogik: Jurnal Pendidikan, 17(1), 64–76. https://doi.org/10.33084/pedagogik.v17i1.3354
- Fajriyanti, A., & Safitri, D. (2024). Fenomena Fatherless di Indonesia. The Indonesian Journal of Social Studies, 7(1), 94–99. https://doi.org/10.26740/ijss.v7n1.p189-194
- Faridatun, N., Alwasi, N. M., & Nurfiati. (2025). Mengungkap Sisi Bias Gender dalam Tafsir Al-Manar (Kritik Atas Epistemologi Penafsiran QS. An-Nisā’: 34). AL-AFKAR : Journal for Islamic Studies, 8(4), 828–844. https://doi.org/10.31943/afkarjournal.v8i4.2405.
- Fattah, M., Mahfud Ahmad, Sugiarto, F., & Jannah, S. (2023). Corak Penafsiran Muhammad Abduh Dan Muhammad Rasyid Ridha Dalam Tafsir Al-Manār. Jurnal Reflektika, 18(1), 25–48. https://doi.org/10.28944/reflektika.v18i1.1136
- Fauziah, N. (2026). Is Radha ‘ ah Obligatory ? An Interpretive Perspective on Qs . Al- Baqarah Verse 233 : Systematic Literature Review Analysis. 5(1), 178–194. https://doi.org/10.58363/alfahmu.v5i1.710
- Hamid, E. A., & Zakiya, R. W. N. (2020). Tafsir Qur’an Surat Luqman Ayat 12–19 Substansinya Dengan Pesan Moral Luqman Al-Hakim Dalam Pendidikan Islam. Al-Mujaddid: Jurnal Ilmu-Ilmu Agama, 2(2), 22–47. https://doi.org/10.51482/almujaddid.v2i2.41
- Hamka. (1982). Tafsir Al-Azhar. Jakarta; Pustaka Panjimas.
- Hanifah, G., M, G. R. D., Khalda, B. S., & Ulya, A. D. (2024). Analisis Dampak Fatherless terhadap Kondisi Sosial Anak. Jurnal Psikoedukasi Dan Konseling, 8(1), 40–42. https://jurnal.uns.ac.id/jpk/article/view/86944
- Harmaini, H., Shofiah, V., & Yulianti, A. (2015). Peran Ayah dalam Mendidik Anak. Jurnal Psikologi, 10(2), 80–85. http://dx.doi.org/10.24014/jp.v10i2.1184
- Husniyati, D., Abdillah, R., Shidqi, A., Amiroh, H., & Mukti, L. T. (2026). Rekonstruksi Kewajiban Nafkah dalam Rumah Tangga : Analisis Yuridis Normatif terhadap Peran Istri sebagai Pencari Nafkah dalam Hukum Islam. Custodia : Journal of Legal , Political , and Humanistic Inquiry, 1(3). https://doi.org/10.65310/enkyvd32
- Jumlah Perceraian1 Menurut Provinsi dan Faktor Tahun 2023. (2024). Badan Pusat Statistik. https://www.bps.go.id/
- Kadri, R. M. (2023). Peran Ayah Terhadap Pendidikan Anak dalam Keluarga Perspektif Al-Qur’an: Studi Tafsir Tarbawi Q.S Luqman: 14-19. Al-Fahmu: Jurnal Ilmu Al-Qur’an Dan Tafsir, 2(1), 103–110. https://doi.org/10.58363/alfahmu.v2i1.28
- Karmila, M., Adriany, V., & Yulindrasari, H. (2025). Pandangan orang tua mengenai peran ayah dalam pengasuhan pasca partisipasi di Program Sekolah Ayah. Jurnal Obsesi: Jurnal Pendidikan Anak Usia Dini, 9(1), 155–164. https://doi.org/10.31004/obsesi.v9i1.6741
- Lestari, Y. (2024). Dampak psikologis fatherless dan peranan ayah menurut Islam. Pro Justicia: Jurnal Hukum Dan Sosial, 4(1), 33–45. https://doi.org/10.55380/projus.v4i1.809
- Liriwati, F. Y., & Armizi. (2021). Konsep Pendidikan Tauhid Anak Usia Dini Menurut Tafsir Surah Luqman Ayat 13. Prosiding Pengembangan Anak Usia Dini Holistik Integratif Era Covid 19, September, 117–124. https://ejurnal.pps.ung.ac.id/index.php/paudhi/article/view/896
- Mubarok, M. D. Y. (2023). Implementasi Keluarga Sakinah Berkemajuan Terhadap Fenomena Fatherless. HAKAM: Jurnal Kajian Hukum Islam Dan Hukum Ekonomi Islam, 7(1). https://doi.org/10.33650/jhi.v7i1.6065
- Mutiarasari, A., Listiana, A., & Rachmawati, Y. (2024). Strategi dan Tantangan Keterlibatan Ayah dalam Pengasuhan Anak Usia Dini di Era Digital. Jurnal Obsesi : Jurnal Pendidikan Anak Usia Dini, 8(6), 1874–1886. https://doi.org/10.31004/obsesi.v8i6.6463
- Pisba, S. M. D., Rulaila, R., Massyahid, R., Luthfi, A., & Muhayar, M. (2025). Leadership and Gender Justice in the Household: Rasyid Ridha’s Interpretation of QS. An-Nisa’ 34. Journal of Islamic Education Students (JIES), 5(2), 369–387. https://doi.org/10.31958/jies.v5i2.15886
- Putri, W. P., & Putro, K. Z. (2025). Peran Ayah dalam Pemenuhan Hak-Hak Anak Usia Dini pada Keluarga Tenaga Kerja Wanita. Jurnal Obsesi : Jurnal Pendidikan Anak Usia Dini, 9(6), 3119–3133. https://doi.org/10.31004/obsesi.v9i6.7740
- Rahmawati, R., Nurpriatna, A., Nurachadijat, K., & Jaelani, D. A. (2024). Analisis Pendidikan Quran Surat Luqman Ayat 13-19 tentang Peran Ayah: Analysis of Quranic Education in Surah Luqman Verses 13-19: The Role of a Father. Kharismatik: Jurnal Ilmu Pendidikan, 2(1), 14–24. https://doi.org/10.70757/kharismatik.v2i1.20
- Rida, M. R. (1947). Tafsir Al-Manar. Kairo: Dar Al-Manar.
- Risnawati, E. (2021). The Role of Father Involvement Towards Well-Being Adolescent. Southeast Asia Psychology Journal, 9(2), 82-91. https://www.cseap.edu.my/sapj/index.php/journal/singleJournal/202
- Sengkey, M. M., Sinaulan, N. L., Kalalo, Q. M. K., Mamuaja, V. E. O., Ontolay, W. N., & Padoma, Y. (2025). Figur yang Hilang, Keyakinan yang Terganggu: Tinjauan Literatur tentang Kepercayaan Diri Anak Fatherless: Penelitian. Jurnal Pengabdian Masyarakat Dan Riset Pendidikan, 3(4), 5835–5840. https://doi.org/10.31004/jerkin.v3i4.1505
- Shihab, M. Q. (2002). TAFSIR AL-MISBAH pesan, kesan, dan keserasian Al-Qur’an. Lentera Hati.
- Toha Ma’arif. (2025). Relevansi Konsep Nafkah dalam Hukum Keluarga Islam terhadap Dinamika Kehidupan Modern. Al Fuadiy : Jurnal Hukum Keluarga Islam, 7. https://doi.org/https://doi.org/10.55606/af.v7i2.1669
- Yupi Anesti, & Mirna Nur Alia Abdullah. (2024). Fenomena Fatherless: Penyebab dan Konsekuensi Terhadap Anak dan Keluarga. WISSEN : Jurnal Ilmu Sosial Dan Humaniora, 2(2), 200–206. https://doi.org/10.62383/wissen.v2i2.105
- Yusuf, M. S., Shofia, H., & Ulwan, M. H. (2021). Kewajiban Orang Tua Dalam Pendidikan Anak Ketika Masa Penyusuan Perspektif Al-Qur’an (Studi Tafsir Surat Al-Baqarah Ayat 233). Jurnal Teknologi Pendidikan, 10(2), 1–61. http://Jurnal.uika-bogor.ac.id/index.php/TEK
- Zahro, F. A., Rohmaniah, A. A., Faruq, U. Al, Abdurrahman, Memaksimalkan Peran Orang Tua Sebagai Wadah Pembentuk Anak Generasi Qur ‘ ani dalam Perspektif Surah Al-Luqman. (2024). MAQOLAT : Journal of Islamic Studies 2(4), 331–336. https://doi.org/10.58355/maqolat.v2i4.80
References
Abidin, A. Z. (2022). Analisis Kadar Rada’ah yang Mengharamkan Pernikahan dalam Perspektif Hukum Islam. Familia: Jurnal Hukum Keluarga, 3(1), 22–48. https://doi.org/10.24239/familia.v3i1.62
Adawiyah, R., Widayati, R., & Al-Ghifary, M. U. (2022). Peran Ayah Dalam Pendidikan Anak Perspektif Al-Qur'an (Telaah Tafsir Ibnu Katsir dan Al-Mishbah). Jurnal Paedagogy, 9(2), 255–265. https://doi.org/10.33394/jp.v9i2.4841
Al-Ghazali. (1989). Ihya’ Ulum al-Din. Beirut: Dar al-Fikr.
Al Ayyubi, I. I., Masfuroh, A. S., Noerzanah, F., Muhaemin, A., & Apriyanti, N. S. N. (2024). Konsep Pendidikan Anak Usia Dini Perspektif Q.S Luqman Ayat 13-19. Al-Fahmu: Jurnal Ilmu Al-Qur’an Dan Tafsir, 3(1), 31-41. https://doi.org/10.58363/alfahmu.v3i1.181
Andriansyah, A., & Permadi, A. S. (2022). Analisis Konsep Pendidikan Islam Parenting Dalam Surah Luqman Ayat 12-19 Menurut Tafsir Ibnu Katsir: Analysis Of The Concept Of Islamic Parenting Education In Surah Luqman Verse 12-19 According To Tafsir Ibnu Katsir. Pedagogik: Jurnal Pendidikan, 17(1), 64–76. https://doi.org/10.33084/pedagogik.v17i1.3354
Fajriyanti, A., & Safitri, D. (2024). Fenomena Fatherless di Indonesia. The Indonesian Journal of Social Studies, 7(1), 94–99. https://doi.org/10.26740/ijss.v7n1.p189-194
Faridatun, N., Alwasi, N. M., & Nurfiati. (2025). Mengungkap Sisi Bias Gender dalam Tafsir Al-Manar (Kritik Atas Epistemologi Penafsiran QS. An-Nisā’: 34). AL-AFKAR : Journal for Islamic Studies, 8(4), 828–844. https://doi.org/10.31943/afkarjournal.v8i4.2405.
Fattah, M., Mahfud Ahmad, Sugiarto, F., & Jannah, S. (2023). Corak Penafsiran Muhammad Abduh Dan Muhammad Rasyid Ridha Dalam Tafsir Al-Manār. Jurnal Reflektika, 18(1), 25–48. https://doi.org/10.28944/reflektika.v18i1.1136
Fauziah, N. (2026). Is Radha ‘ ah Obligatory ? An Interpretive Perspective on Qs . Al- Baqarah Verse 233 : Systematic Literature Review Analysis. 5(1), 178–194. https://doi.org/10.58363/alfahmu.v5i1.710
Hamid, E. A., & Zakiya, R. W. N. (2020). Tafsir Qur’an Surat Luqman Ayat 12–19 Substansinya Dengan Pesan Moral Luqman Al-Hakim Dalam Pendidikan Islam. Al-Mujaddid: Jurnal Ilmu-Ilmu Agama, 2(2), 22–47. https://doi.org/10.51482/almujaddid.v2i2.41
Hamka. (1982). Tafsir Al-Azhar. Jakarta; Pustaka Panjimas.
Hanifah, G., M, G. R. D., Khalda, B. S., & Ulya, A. D. (2024). Analisis Dampak Fatherless terhadap Kondisi Sosial Anak. Jurnal Psikoedukasi Dan Konseling, 8(1), 40–42. https://jurnal.uns.ac.id/jpk/article/view/86944
Harmaini, H., Shofiah, V., & Yulianti, A. (2015). Peran Ayah dalam Mendidik Anak. Jurnal Psikologi, 10(2), 80–85. http://dx.doi.org/10.24014/jp.v10i2.1184
Husniyati, D., Abdillah, R., Shidqi, A., Amiroh, H., & Mukti, L. T. (2026). Rekonstruksi Kewajiban Nafkah dalam Rumah Tangga : Analisis Yuridis Normatif terhadap Peran Istri sebagai Pencari Nafkah dalam Hukum Islam. Custodia : Journal of Legal , Political , and Humanistic Inquiry, 1(3). https://doi.org/10.65310/enkyvd32
Jumlah Perceraian1 Menurut Provinsi dan Faktor Tahun 2023. (2024). Badan Pusat Statistik. https://www.bps.go.id/
Kadri, R. M. (2023). Peran Ayah Terhadap Pendidikan Anak dalam Keluarga Perspektif Al-Qur’an: Studi Tafsir Tarbawi Q.S Luqman: 14-19. Al-Fahmu: Jurnal Ilmu Al-Qur’an Dan Tafsir, 2(1), 103–110. https://doi.org/10.58363/alfahmu.v2i1.28
Karmila, M., Adriany, V., & Yulindrasari, H. (2025). Pandangan orang tua mengenai peran ayah dalam pengasuhan pasca partisipasi di Program Sekolah Ayah. Jurnal Obsesi: Jurnal Pendidikan Anak Usia Dini, 9(1), 155–164. https://doi.org/10.31004/obsesi.v9i1.6741
Lestari, Y. (2024). Dampak psikologis fatherless dan peranan ayah menurut Islam. Pro Justicia: Jurnal Hukum Dan Sosial, 4(1), 33–45. https://doi.org/10.55380/projus.v4i1.809
Liriwati, F. Y., & Armizi. (2021). Konsep Pendidikan Tauhid Anak Usia Dini Menurut Tafsir Surah Luqman Ayat 13. Prosiding Pengembangan Anak Usia Dini Holistik Integratif Era Covid 19, September, 117–124. https://ejurnal.pps.ung.ac.id/index.php/paudhi/article/view/896
Mubarok, M. D. Y. (2023). Implementasi Keluarga Sakinah Berkemajuan Terhadap Fenomena Fatherless. HAKAM: Jurnal Kajian Hukum Islam Dan Hukum Ekonomi Islam, 7(1). https://doi.org/10.33650/jhi.v7i1.6065
Mutiarasari, A., Listiana, A., & Rachmawati, Y. (2024). Strategi dan Tantangan Keterlibatan Ayah dalam Pengasuhan Anak Usia Dini di Era Digital. Jurnal Obsesi : Jurnal Pendidikan Anak Usia Dini, 8(6), 1874–1886. https://doi.org/10.31004/obsesi.v8i6.6463
Pisba, S. M. D., Rulaila, R., Massyahid, R., Luthfi, A., & Muhayar, M. (2025). Leadership and Gender Justice in the Household: Rasyid Ridha’s Interpretation of QS. An-Nisa’ 34. Journal of Islamic Education Students (JIES), 5(2), 369–387. https://doi.org/10.31958/jies.v5i2.15886
Putri, W. P., & Putro, K. Z. (2025). Peran Ayah dalam Pemenuhan Hak-Hak Anak Usia Dini pada Keluarga Tenaga Kerja Wanita. Jurnal Obsesi : Jurnal Pendidikan Anak Usia Dini, 9(6), 3119–3133. https://doi.org/10.31004/obsesi.v9i6.7740
Rahmawati, R., Nurpriatna, A., Nurachadijat, K., & Jaelani, D. A. (2024). Analisis Pendidikan Quran Surat Luqman Ayat 13-19 tentang Peran Ayah: Analysis of Quranic Education in Surah Luqman Verses 13-19: The Role of a Father. Kharismatik: Jurnal Ilmu Pendidikan, 2(1), 14–24. https://doi.org/10.70757/kharismatik.v2i1.20
Rida, M. R. (1947). Tafsir Al-Manar. Kairo: Dar Al-Manar.
Risnawati, E. (2021). The Role of Father Involvement Towards Well-Being Adolescent. Southeast Asia Psychology Journal, 9(2), 82-91. https://www.cseap.edu.my/sapj/index.php/journal/singleJournal/202
Sengkey, M. M., Sinaulan, N. L., Kalalo, Q. M. K., Mamuaja, V. E. O., Ontolay, W. N., & Padoma, Y. (2025). Figur yang Hilang, Keyakinan yang Terganggu: Tinjauan Literatur tentang Kepercayaan Diri Anak Fatherless: Penelitian. Jurnal Pengabdian Masyarakat Dan Riset Pendidikan, 3(4), 5835–5840. https://doi.org/10.31004/jerkin.v3i4.1505
Shihab, M. Q. (2002). TAFSIR AL-MISBAH pesan, kesan, dan keserasian Al-Qur’an. Lentera Hati.
Toha Ma’arif. (2025). Relevansi Konsep Nafkah dalam Hukum Keluarga Islam terhadap Dinamika Kehidupan Modern. Al Fuadiy : Jurnal Hukum Keluarga Islam, 7. https://doi.org/https://doi.org/10.55606/af.v7i2.1669
Yupi Anesti, & Mirna Nur Alia Abdullah. (2024). Fenomena Fatherless: Penyebab dan Konsekuensi Terhadap Anak dan Keluarga. WISSEN : Jurnal Ilmu Sosial Dan Humaniora, 2(2), 200–206. https://doi.org/10.62383/wissen.v2i2.105
Yusuf, M. S., Shofia, H., & Ulwan, M. H. (2021). Kewajiban Orang Tua Dalam Pendidikan Anak Ketika Masa Penyusuan Perspektif Al-Qur’an (Studi Tafsir Surat Al-Baqarah Ayat 233). Jurnal Teknologi Pendidikan, 10(2), 1–61. http://Jurnal.uika-bogor.ac.id/index.php/TEK
Zahro, F. A., Rohmaniah, A. A., Faruq, U. Al, Abdurrahman, Memaksimalkan Peran Orang Tua Sebagai Wadah Pembentuk Anak Generasi Qur ‘ ani dalam Perspektif Surah Al-Luqman. (2024). MAQOLAT : Journal of Islamic Studies 2(4), 331–336. https://doi.org/10.58355/maqolat.v2i4.80